pH خاک یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر رشد گیاه و جذب عناصر غذایی است. بسیاری از کشاورزان تصور میکنند اگر عنصری در خاک وجود داشته باشد، گیاه حتماً میتواند آن را جذب کند؛ درحالیکه این موضوع همیشه درست نیست. مقدار قابل جذب عناصر به عواملی مانند pH، رطوبت، دمای خاک، فعالیت میکروبی و ساختمان خاک بستگی دارد.
pH معیاری برای سنجش اسیدی یا قلیایی بودن خاک است و معمولاً در بازه صفر تا چهارده بیان میشود. عدد هفت نشاندهنده خاک خنثی است. اعداد کمتر از هفت نشاندهنده خاک اسیدی و اعداد بیشتر از هفت نشاندهنده خاک قلیایی هستند.
pH مناسب برای بیشتر گیاهان
بیشتر گیاهان زراعی و باغی در pH حدود ۶ تا ۷/۵ بهترین رشد را دارند. در این بازه، بسیاری از عناصر غذایی در شکل قابل جذب قرار دارند. البته هر گیاه نیاز متفاوتی دارد. برای مثال، سیبزمینی و برخی گیاهان زینتی خاک کمی اسیدی را ترجیح میدهند، درحالیکه برخی گیاهان بیابانی و مقاوم به شوری در خاکهای قلیایی نیز رشد میکنند.
pH نامناسب میتواند حتی در خاکی که از نظر مقدار عناصر غنی است، موجب کمبود غذایی شود. این نوع کمبود را «کمبود القایی» مینامند؛ یعنی عنصر در خاک وجود دارد اما بهدلیل شرایط شیمیایی، ریشه قادر به جذب آن نیست.
تأثیر pH پایین یا خاک اسیدی
در خاکهای اسیدی، عناصری مانند آهن، منگنز، روی و آلومینیوم محلولتر میشوند. افزایش حلالیت آهن و منگنز ممکن است در کوتاهمدت جذب این عناصر را افزایش دهد، اما اگر اسیدیته زیاد باشد، سمیت آنها نیز محتمل است.
در pH پایین، جذب فسفر کاهش پیدا میکند؛ زیرا فسفر با آهن و آلومینیوم ترکیب شده و به شکلهای کممحلول درمیآید. همچنین جذب مولیبدن در خاکهای اسیدی معمولاً ضعیف است.
خاکهای اسیدی ممکن است کلسیم و منیزیم کمتری داشته باشند و فعالیت برخی میکروارگانیسمهای مفید نیز کاهش یابد. در چنین شرایطی، استفاده از آهک کشاورزی میتواند به اصلاح خاک کمک کند، اما مقدار آهک باید براساس آزمایش خاک تعیین شود.
تأثیر pH بالا یا خاک قلیایی
خاکهای قلیایی در بسیاری از مناطق خشک و نیمهخشک وجود دارند. در این خاکها، آهن، روی، منگنز، مس و فسفر ممکن است به ترکیباتی تبدیل شوند که جذب آنها برای ریشه دشوار است.
یکی از نشانههای رایج خاک قلیایی، زردی بین رگبرگهای برگهای جوان است که اغلب به کمبود آهن مربوط میشود. کمبود روی نیز میتواند باعث کوچک شدن برگها و کاهش رشد شاخهها شود.
در خاکهای قلیایی، مصرف کودهای فسفره بدون اصلاح شرایط خاک همیشه نتیجه مطلوبی ندارد؛ زیرا بخشی از فسفر با کلسیم ترکیب شده و تثبیت میشود. استفاده از کودهای کلاته، اسید هیومیک، گوگرد کشاورزی و کودهای اسیدیکننده میتواند در مدیریت این شرایط مفید باشد.
نقش pH در جذب عناصر پرمصرف
نیتروژن در بیشتر خاکها در pH حدود ۶ تا ۷/۵ بهخوبی جذب میشود. در خاکهای بسیار اسیدی، فعالیت باکتریهای نیتریفیکاسیون کاهش مییابد و تبدیل آمونیوم به نیترات با مشکل مواجه میشود.
فسفر بیشترین قابلیت جذب را در محدوده کمی اسیدی تا خنثی دارد. در خاکهای خیلی اسیدی، فسفر به آهن و آلومینیوم و در خاکهای قلیایی به کلسیم متصل میشود.
پتاسیم معمولاً در محدوده وسیعی از pH قابل جذب است، اما در خاکهای بسیار سبک، شنی یا شستهشده ممکن است بهدلیل آبشویی کاهش پیدا کند. کلسیم و منیزیم نیز در خاکهای اسیدی ممکن است کمتر در دسترس باشند.
نقش pH در جذب ریزمغذیها
ریزمغذیها به مقدار کم مورد نیاز هستند، اما کمبود آنها میتواند عملکرد گیاه را بهشدت کاهش دهد. جذب آهن، روی، منگنز و مس معمولاً با افزایش pH کاهش مییابد. در مقابل، جذب مولیبدن با افزایش pH بیشتر میشود.
این رابطه نشان میدهد که مصرف بیرویه آهک یا مواد قلیایی میتواند باعث بروز کمبود ریزمغذیها شود. از سوی دیگر، اسیدی کردن بیش از حد خاک نیز خطر سمیت برخی عناصر را افزایش میدهد.
روش اندازهگیری pH خاک
تشخیص pH تنها با مشاهده گیاه امکانپذیر نیست. بهترین روش، آزمایش خاک است. نمونهبرداری باید از چند نقطه مزرعه و از عمق مناسب انجام شود. مخلوط کردن نمونهها و ارسال آن به آزمایشگاه، تصویر دقیقتری از وضعیت مزرعه ایجاد میکند.
استفاده از دستگاههای خانگی ممکن است برای یک ارزیابی اولیه مفید باشد، اما برای تصمیمگیری درباره مقدار آهک، گوگرد یا کودهای اصلاحی باید به نتیجه آزمایشگاه استناد کرد.
روشهای اصلاح pH خاک
برای کاهش pH خاکهای قلیایی، میتوان از گوگرد کشاورزی، کودهای اسیدی، مواد آلی و اسید هیومیک استفاده کرد. گوگرد بهکمک میکروارگانیسمها اکسید میشود و به تدریج خاصیت اسیدی ایجاد میکند. این فرایند زمانبر است و به رطوبت و دمای مناسب نیاز دارد.
برای افزایش pH خاکهای اسیدی، معمولاً از آهک کشاورزی، دولومیت یا مواد قلیایی مناسب استفاده میشود. آهک باید بهصورت یکنواخت با خاک مخلوط شود و اثر آن ممکن است چند ماه طول بکشد.
مدیریت pH در آبیاری و کوددهی
کیفیت آب آبیاری نیز بر pH خاک اثر میگذارد. آبهای دارای بیکربنات بالا میتوانند بهتدریج خاک را قلیایی کنند. در گلخانهها، کنترل pH محلول غذایی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تغییرات کوچک نیز میتواند تعادل عناصر را برهم بزند.
کوددهی باید بر پایه آزمون خاک و آب انجام شود. مصرف همزمان برخی کودها نیز میتواند باعث رسوب و کاهش جذب شود. برای مثال، ترکیب نامناسب کودهای کلسیمی و فسفاته ممکن است رسوب ایجاد کند.
جمعبندی
pH خاک، پل ارتباطی میان عنصر غذایی و ریشه گیاه است. اگر این پل آسیب ببیند، حتی مصرف بهترین کودها نیز نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. اندازهگیری منظم pH، اصلاح تدریجی خاک، افزایش مواد آلی و انتخاب کود متناسب با شرایط مزرعه، از مهمترین اقدامات برای بهبود جذب عناصر غذایی و افزایش عملکرد محصولات است.



